Rhywogaethau estron goresgynnol morol yng Nghymru

Isod mae rhai enghreifftiau o rywogaethau estron goresgynnol morol sy’n peri risg i foroedd Cymru. Mae’n hysbys eisoes bod rhai o’r rhywogaethau estron goresgynnol yn ac yn bridio yng Nghymru. Nid yw eraill wedi’u cofnodi yng Nghymru ar hyn o bryd ond dylid eu monitro; gelwir y rhain yn ‘rhywogaethau ar y gorwel’ (wedi’u hamlygu mewn oren) . Mae’n bwysig nodi rhywogaethau a allai fod ar y gorwel fel y gellir rhoi camau bioddiogelwch ar waith i atal eu cyflwyno, neu fel y gellir rhoi rhaglenni monitro ar waith i gynorthwyo canfod ac ymateb yn amserol.

Cragen blisgyn America

(Ensis leei)

Sut maent yn ymledu:

Mae’r rhai ifanc (larfâu) yn arnofio’n rhydd yn y dŵr am oddeutu pedair wythnos, ac felly gallant gael eu cludo mewn dŵr balast, yn ogystal â’r dŵr a gaiff ei gludo gyda physgod cregyn a ffermir.

Gall y llanw a cherhyntau gludo’r rhai ifanc (larfâu) hefyd.

Pam eu bod nhw’n broblem:

Maent yn drech na physgod cregyn brodorol ac yn eu trechddisodli.

Gall niferoedd mawr ddifrodi offer pysgota neu greu peryglon i bobl sy’n gweithio ym maes dyframaethu.

I gael rhagor o wybodaeth, gweler Porth Gwybodaeth Ysgrifenyddiaeth Rhywogaethau Estron Prydain Fawr ac Atlas y Rhwydwaith Bioamrywiaeth Cenedlaethol.

Ewin mochyn America

(Crepidula fornicata)

Sut maent yn ymledu:

Mae’r rhai ifanc (larfâu) yn nofio yn y dŵr am oddeutu pum wythnos, ac felly gallant gael eu cludo mewn dŵr balast a dŵr gwaelodion llong, yn ogystal â’r dŵr a gaiff ei gludo gyda physgod cregyn a ffermir.

Gall y llanw a cherhyntau gludo’r rhai ifanc (larfâu) hefyd.

Maent yn glynu wrth bysgod cregyn, cychod ac offer pysgota, a phan gaiff y rhain eu symud gall achosi iddynt ymledu.

Cânt eu symud mewn gwaddod wedi’i lusgrwydo.

Cânt eu symud fel abwyd pysgota.

Pam eu bod nhw’n broblem:

Maent yn creu matiau trwchus sy’n mygu rhywogaethau eraill.

Maent yn drech na rhywogaethau cynhenid ac yn eu trechddisodli.

Maent yn newid gwely’r môr ac yn lleihau’r lle sydd ar gael i larfâu pysgod cregyn brodorol ymgartrefu ac i bysgod silio.

I gael rhagor o wybodaeth, gweler Porth Gwybodaeth Ysgrifenyddiaeth Rhywogaethau Estron Prydain Fawr ac Atlas y Rhwydwaith Bioamrywiaeth Cenedlaethol. Mae dolen i’r cynllun gweithredu ar gyfer rhywogaethau i’w chael yma.

Chwistrell fôr garped

(Didemnum vexillum)

Sut maent yn ymledu:

Gallant dorri’n ddarnau a all gael eu cludo gan y llanw a cherhyntau, a all wedyn ailgysylltu ac aildyfu mewn mannau eraill. Gall y darnau hyn oroesi am hyd at 30 diwrnod.

Maent yn glynu wrth gragen cychod, adeiladwaith marina a physgod cregyn a ffermir, a phan gaiff y rhain eu symud gall achosi iddynt ymledu.

Gall darnau oroesi mewn offer a mannau sy’n dal dŵr ar gychod, sy’n golygu y gellir eu cyflwyno i ardaloedd newydd os na chânt eu glanhau’n gywir cyn cael eu defnyddio mewn ardal newydd.

Pam eu bod nhw’n broblem:

Maent yn mygu rhywogaethau brodorol a physgod cregyn a ffermir, gan achosi colled o ran bioamrywiaeth ac elw masnachol.

Maent yn baeddu offer, cychod a seilwaith, sy’n cynyddu costau a’r amser a gymerir i’w glanhau.

Maent yn newid cynefinoedd naturiol gwely’r môr, a all effeithio ar ein rhywogaethau brodorol.

Cranc manegog Tsieina

(Eriocheir sinensis)

Sut maent yn ymledu:

Gall crancod benywaidd ddodwy rhwng 250,000 ac 1 miliwn o wyau. Mae’r rhai ifanc sydd newydd ddeor (larfâu) yn arnofio’n rhydd yn y dŵr am hyd at ddau fis cyn iddynt setlo a datblygu i ffurf cranc nodweddiadol.

Gall y rhai ifanc (larfâu) a’r crancod anaeddfed gael eu cludo mewn dŵr balast, dŵr cychod mwd a dŵr gwaelodion llong.

Gall y llanw a cherhyntau gludo’r rhai ifanc (larfâu) hefyd.

Gall crancod anaeddfed guddio ymhlith rhywogaethau baeddu eraill.

Gallant oddef ystod eang o amodau amgylcheddol, gan gynnwys dyfroedd llygredig iawn, sy’n cynyddu nifer y safleoedd posibl iddynt eu cytrefu.

Gallant hefyd deithio pellteroedd hir (cofnodwyd pellteroedd o hyd at 1,500 cilometr) ar eu pennau eu hunain, a gallant ddringo rhwystrau.

Pam eu bod nhw’n broblem:

Maent yn turio o dan lannau afonydd, gan achosi erydu a chynyddu’r risg o lifogydd.

Maent yn cystadlu â rhywogaethau brodorol ac yn eu bwyta.

Maent yn achosi problemau i bysgodfeydd trwy niweidio rhwydi a bwyta’r ddalfa.

Maent yn rhwystro pibellau ac yn difrodi seilwaith.

Mae crancod yn treulio rhwng dwy a phum mlynedd mewn dŵr croyw, ac yn mudo i amgylcheddau aberol a morol yn yr hydref i fridio. Unwaith y bydd y rhai ifanc (larfâu) yn dechrau datblygu’n grancod anaeddfed, maent yn mudo’n ôl i fyny’r afon, gan gyrraedd dŵr croyw yn oedolion. Mae’r ffaith eu bod yn mynd drwy wahanol gyfnodau bywyd sydd yn gofyn am ddŵr croyw a dŵr môr, er mwyn cwblhau eu cylch bywyd, yn golygu y gallant effeithio ar lawer o wahanol rywogaethau a chynefinoedd sy’n agored i niwed.

Chwistrell fôr gwmpawd

(Asterocarpa humilis)

Sut maent yn ymledu:

Maent yn glynu wrth gychod, offer dyframaethu, a physgod cregyn a ffermir.

Mae ymlediad naturiol y rhai ifanc (larfâu) wedi’i gyfyngu gan fod yr oedolyn yn dal eu gafael ynddynt ar ôl deor, sy’n golygu nad ydynt yn arnofio’n rhydd yn y dŵr.

Pam eu bod nhw’n broblem:

Maent yn mygu rhywogaethau brodorol a physgod cregyn a ffermir, gan achosi colled o ran bioamrywiaeth ac elw masnachol.

Maent yn rhwystro pibellau mewnlif dŵr.

Maent yn baeddu cychod, badbontydd ac offer megis angorfeydd ac offer dyframaethu, sy’n cynyddu costau a’r amser a gymerir i’w glanhau.

I gael rhagor o wybodaeth, gweler Porth Gwybodaeth Ysgrifenyddiaeth Rhywogaethau Estron Prydain Fawr ac Atlas y Rhwydwaith Bioamrywiaeth Cenedlaethol.

Gwymon tafod y cythraul

(Grateloupia turuturu)

Sut maent yn ymledu:

Maent yn glynu wrth gragen cychod a physgod cregyn, a phan gaiff y rhain eu symud gall achosi iddynt ymledu.

Gall sborau bach (strwythurau atgenhedlu) gael eu cludo mewn dŵr balast ac mewn dŵr sydd wedi’i ddargadw mewn offer.

Gall edefynnau fynd yn sownd mewn offer, a phan gaiff y rhain eu symud gall achosi iddynt ymledu.

Pam eu bod nhw’n broblem:

Maent yn gorchuddio gwymon brodorol a chynefinoedd pwysig fel morwellt ac yn eu trechddisodli.

Maent yn baeddu neu’n mynd yn sownd mewn rhwydi, rhaffau ac offer dyframaethu, sy’n cynyddu costau a’r amser a gymerir i’w glanhau.

I gael rhagor o wybodaeth, gweler Porth Gwybodaeth Ysgrifenyddiaeth Rhywogaethau Estron Prydain Fawr ac Atlas y Rhwydwaith Bioamrywiaeth Cenedlaethol.

Morwiail asennog

(Undaria pinnatifida)

Sut maent yn ymledu:

Mae edefynnau yn clymu wrth gragen cychod a physgod cregyn.

Caiff sborau (strwythurau atgenhedlu) eu cludo mewn dŵr balast neu ddŵr gwaelodion llong, neu yn y dŵr a gludir gyda physgod cregyn.

Gall sborau oroesi am hyd at ddwy flynedd o dan rai amodau, a gallant oroesi ystod eang o dymereddau sy’n golygu bod ymlediad dros bellteroedd maith yn bosibl.

Pam eu bod nhw’n broblem:

Maent yn ffurfio coedwigoedd trwchus sy’n trechddisodli gwymon brodorol.

Maent yn baeddu cychod ac adeiladwaith marina, a gallant fynd yn sownd mewn rhwydi, rhaffau ac offer dyframaethu, sy’n cynyddu costau a’r amser a gymerir i’w glanhau.

Maent yn cymryd lle gwerthfawr y mae ei angen ar bysgod cregyn sy’n bwysig yn fasnachol.

I gael rhagor o wybodaeth, gweler Porth Gwybodaeth Ysgrifenyddiaeth Rhywogaethau Estron Prydain Fawr ac Atlas y Rhwydwaith Bioamrywiaeth Cenedlaethol.

Berdysyn main Japan

(Caprella mutica)

Sut maent yn ymledu:

Mae’n anodd ei ganfod oherwydd ei faint bychan (fel arfer o dan 50 milimetr).

Caiff ychydig iawn o oedolion eu symud ar gerhyntau a’r llanw, felly fel ‘ffawdheglwyr’ y cânt eu symud yn bennaf. Cânt eu cludo mewn mannau sy’n dal dŵr neu wrth lynu wrth ddillad ac offer.

Cânt eu cludo mewn dŵr a gaiff ei symud gyda physgod cregyn neu gallant lynu wrth bysgod cregyn, cychod ac offer.

Pam eu bod nhw’n broblem:

Maent yn cystadlu â rhywogaethau brodorol am fwyd a lle.

I gael rhagor o wybodaeth, gweler Porth Gwybodaeth Ysgrifenyddiaeth Rhywogaethau Estron Prydain Fawr ac Atlas y Rhwydwaith Bioamrywiaeth Cenedlaethol.

Gwymon sargaso

(Sargassum muticum)

Sut maent yn ymledu:

Gallant dorri’n ddarnau a all oroesi am hyd at dri mis.

Gall darnau oroesi mewn offer a mannau sy’n dal dŵr ar gychod, sy’n golygu y gellir eu cyflwyno i ardaloedd newydd os na chânt eu glanhau’n gywir cyn cael eu defnyddio mewn ardal newydd.

Gall edefynnau a darnau fynd yn sownd mewn propelorau ac offer eraill.

Gall y llanw a cherhyntau gludo darnau hefyd.

Pam eu bod nhw’n broblem:

Maent yn ffurfio matiau arnofiol mawr sy’n rhwystro dyfrffyrdd ac yn gorchuddio traethau.

Gallant fynd yn sownd mewn propelorau ac offer pysgota, gan achosi niwsans i’r defnyddiwr a chreu difrod i offer.

Maent yn gorchuddio gwymon brodorol a chynefinoedd pwysig fel morwellt ac yn eu trechddisodli.

I gael rhagor o wybodaeth, gweler Porth Gwybodaeth Ysgrifenyddiaeth Rhywogaethau Estron Prydain Fawr ac Atlas y Rhwydwaith Bioamrywiaeth Cenedlaethol.

Y chwistrell fôr arw

(Styela clava)

Sut maent yn ymledu:

Maent yn glynu wrth gragen cychod, bwiau, rhaffau a physgod cregyn, a phan gaiff y rhain eu symud gall achosi iddynt ymledu.

Mae’r rhai ifanc (larfâu) yn arnofio’n rhydd yn y dŵr am hyd at dri diwrnod.

Gall y rhai ifanc (larfâu) oroesi mewn offer neu fannau sy’n dal dŵr ar gychod, sy’n golygu y gellir eu cyflwyno i ardaloedd newydd os na chânt eu glanhau’n gywir cyn cael eu defnyddio mewn ardal newydd.

Gall y llanw a cherhyntau gludo’r rhai ifanc (larfâu) hefyd.

Pam eu bod nhw’n broblem:

Maent yn baeddu cychod ac offer dyframaethu yn ddrwg, sy’n cynyddu costau a’r amser a gymerir i’w glanhau.

Maent yn mygu pysgod cregyn brodorol a rhai sy’n bwysig yn fasnachol.

Gall ei arwyneb caled fod yn arwyneb i rywogaethau goresgynnol eraill dyfu arno.

I gael rhagor o wybodaeth, gweler Porth Gwybodaeth Ysgrifenyddiaeth Rhywogaethau Estron Prydain Fawr ac Atlas y Rhwydwaith Bioamrywiaeth Cenedlaethol.

Anemoni melynrhesog

(Diadumene lineata)

Sut maent yn ymledu:

Mae’r rhai ifanc (larfâu) yn nofio yn y dŵr am hyd at bythefnos ac felly gallant gael eu cludo mewn dŵr balast a dŵr a gaiff ei gludo gyda physgod cregyn a ffermir.

Maent yn glynu wrth gychod, bwiau, rhaffau, strwythurau a physgod cregyn, a phan gaiff y rhain eu symud gall achosi iddynt ymledu.

Gall y llanw a cherhyntau gludo’r rhai ifanc (larfâu) hefyd.

Pam eu bod nhw’n broblem:

Maent yn baeddu cychod, offer pysgota a dyframaethu, a strwythurau artiffisial, sy’n cynyddu costau a’r amser a gymerir i’w glanhau.

Maent yn trechddisodli rhywogaethau brodorol.

Gallant achosi dirywiad yn nhwf pysgod cregyn a rhwystro eu gallu i fwydo.

Gallant fwydo ar gregyn gleision ac wystrys ifanc (larfâu), gan leihau eu goroesiad ac felly niferoedd y dalfeydd.

I gael rhagor o wybodaeth, gweler Porth Gwybodaeth Ysgrifenyddiaeth Rhywogaethau Estron Prydain Fawr ac Atlas y Rhwydwaith Bioamrywiaeth Cenedlaethol.

Bryosoad crych coch

(Watersipora subatra)

Sut maent yn ymledu:

Maent yn glynu wrth gragen cychod, adeiladwaith marina, cyfarpar a physgod cregyn, a phan gaiff y rhain eu symud gall achosi iddynt ymledu.

Maent yn glynu wrth ddarnau o wymon ac yn drifftio i ardaloedd newydd ac yn eu cytrefu.

Pam eu bod nhw’n broblem:

Maent yn baeddu’n ddrwg. Pan fydd cregyn gleision yn cael eu baeddu gall effeithio ar gynnyrch dyframaethu.

Gan fod y rhywogaeth hon yn gallu gwrthsefyll paent copr rhag tyfiant, gall dyfu ar gragen cychod sydd wedi’u trin hyd yn oed. Ar ôl iddynt ymsefydlu, maent yn creu arwyneb sy’n caniatáu i rywogaethau estron goresgynnol eraill setlo a thyfu’n haws.

Gall ffurfio cytrefi mawr sy’n effeithio ar rywogaethau brodorol.

I gael rhagor o wybodaeth, gweler Porth Gwybodaeth Ysgrifenyddiaeth Rhywogaethau Estron Prydain Fawr ac Atlas y Rhwydwaith Bioamrywiaeth Cenedlaethol.

Tiwblynghyren Awstralia

(Ficopomatus enigmaticus)

Sut maent yn ymledu:

Mae’r rhai ifanc (larfâu) yn arnofio’n rhydd yn y dŵr am hyd at dri mis, ac felly gallant gael eu cludo mewn dŵr balast a dŵr gwaelodion llong yn ystod yr amser hwn.

Mae’r oedolion yn glynu wrth gragen cychod, offer, strwythurau a physgod cregyn, a phan gaiff y rhain eu symud gall achosi iddynt ymledu.

Maent yn gallu goddef ystod eang o amgylcheddau, gan gynnwys ardaloedd lle mae mewnbwn mawr o ddŵr croyw, megis marinâu.

Gall y llanw a cherhyntau gludo’r rhai ifanc (larfâu) hefyd.

Pam eu bod nhw’n broblem:

Gall twf trwchus ffurfio strwythurau mawr sy’n ymdebygu i greigres sy’n newid cynefinoedd.

Maent yn rhwystro pibellau ac yn baeddu cychod, offer a strwythurau, gan achosi’r angen am waith cynnal a chadw a glanhau costus.

Gall baeddu drwg fod yn ddigon trwm i suddo badbontydd a chychod bychain.

Maent yn trechddisodli rhywogaethau brodorol.

Maent yn gwrthsefyll paent rhag tyfiant, sy’n ei gwneud yn anodd i’w hatal rhag glynu wrth gychod.

I gael rhagor o wybodaeth, gweler Porth Gwybodaeth Ysgrifenyddiaeth Rhywogaethau Estron Prydain Fawr ac Atlas y Rhwydwaith Bioamrywiaeth Cenedlaethol.

Gwychiad coliog America a Japan

(Urosalpinx cinerea; Ocinebrellus inornatus)

Rhywogaethau ar y Gorwel

Sut maent yn ymledu:

Mae’r wyau a’r pysgod ifanc yn glynu wrth bysgod cregyn a gallant gael eu symud gyda’r stoc i safle newydd.

Gan nad oes cyfnod larfa, bychan yw’r ymlediad ar gerhyntau a’r llanw.

Pam eu bod nhw’n broblem:

Maent yn ysglyfaethwyr barus ac yn bwyta wystrys a chregyn gleision, a physgod cregyn brodorol eraill.

Gallant achosi difrod economaidd sylweddol i ddiwydiannau pysgod cregyn.

I gael rhagor o wybodaeth am wychiad coliog America, gweler Porth Gwybodaeth Ysgrifenyddiaeth Rhywogaethau Estron Prydain Fawr ac Atlas y Rhwydwaith Bioamrywiaeth Cenedlaethol.. I gael rhagor o wybodaeth am wychiad coliog Japan, gweler Porth Gwybodaeth Ysgrifenyddiaeth Rhywogaethau Estron Prydain Fawr ac Atlas y Rhwydwaith Bioamrywiaeth Cenedlaethol. . Mae dolen i’r cynllun gweithredu ar gyfer rhywogaethau i’w chael yma.

Cragen foch rapa wythiennol

(Rapana venosa)

Rhywogaethau ar y Gorwel

Sut maent yn ymledu:

Mae’r rhai ifanc (larfâu) yn arnofio’n rhydd yn y dŵr rhwng 24 a 80 diwrnod, ac felly gallant gael eu cludo mewn dŵr balast a dŵr gwaelodion llong, yn ogystal â’r dŵr a gaiff ei gludo gyda physgod cregyn a ffermir.

Gall y llanw a cherhyntau gludo’r rhai ifanc (larfâu) hefyd.

Pam eu bod nhw’n broblem:

Maent yn ysglyfaethwyr barus ac yn bwyta wystrys a chregyn gleision, a physgod cregyn brodorol eraill.

Gallant achosi difrod economaidd sylweddol i ddiwydiannau pysgod cregyn.

I gael rhagor o wybodaeth, gweler Porth Gwybodaeth Ysgrifenyddiaeth Rhywogaethau Estron Prydain Fawr ac Atlas y Rhwydwaith Bioamrywiaeth Cenedlaethol.

Cranc glas crafanc flewog

(Hemigrapsus takanoi)

Rhywogaethau ar y Gorwel

Sut maent yn ymledu:

Mae’r rhai ifanc (larfâu) yn arnofio’n rhydd yn y dŵr am 30 diwrnod, ac felly gallant gael eu cludo mewn dŵr balast a dŵr gwaelodion llong, yn ogystal â’r dŵr a gaiff ei gludo gyda physgod cregyn a ffermir.

Gall y llanw a cherhyntau gludo’r rhai ifanc (larfâu) hefyd.

Gall oedolion symud gyda chymunedau eraill sy’n baeddu cragen cychod, gan lynu wrth rywogaethau eraill neu guddio mewn agennau.

Pam eu bod nhw’n broblem:

Maent yn trechddisodli crancod brodorol o ran cael bwyd a lle.

Maent yn bwydo ar gregyn gleision ifanc ac wystrys, a allai ddinistrio stociau dyframaethu a rhywogaethau brodorol.

I gael rhagor o wybodaeth, gweler Porth Gwybodaeth Ysgrifenyddiaeth Rhywogaethau Estron Prydain Fawr ac Atlas y Rhwydwaith Bioamrywiaeth Cenedlaethol.

Gellir gweld dosbarthiadau presennol rhywogaethau estron goresgynnol o amgylch Cymru (a’r DU yn ehangach) drwy chwilio ar Atlas y Rhwydwaith Bioamrywiaeth Cenedlaethol. Gellir hefyd chwilio am wybodaeth sy’n benodol i rywogaethau ar Ysgrifenyddiaeth Rhywogaethau Estron Prydain Fawr Borth Gwybodaeth.

Gweler Rhywogaethau Estron Goresgynnol y Môr: Rhestr o’r rhywogaethau yng Nghymru y dylid rhoi blaenoriaeth i’w monitro a chadw golwg arnynt am restr o’r rhywogaethau estron goresgynnol morol sy’n peri’r pryder mwyaf i Gymru.

Cafodd chwe rhywogaeth eu blaenoriaethu ar gyfer cynlluniau gweithredu ar gyfer rhywogaethau yng Nghymru. Mae’r rhain yn darparu cyngor mwy arbenigol ac yn rhestru camau gweithredu posibl y gellid eu cymryd i leihau cyflwyno a lledaenu’r rhywogaeth honno i mewn i foroedd Cymru ac o’u cwmpas:

PDF – Cranc manegog Tsieina, Eriocheir sinensis

PDF – Y chwistrell fôr garped, Didemnum vexillum

PDF – Tiwblynghyren Awstralia, Ficopomatus enigmaticus

PDF – Ewin mochyn America (Crepidula fornicata)

PDF – Gwichiad coliog America, Urosalpinx cinerea

PDF – Gwichiad coliog Asia/Japan, Ocinebrellus inornatus